Alle landen
Kies uw land, regio, stad
Alle landen
Wie door Alkmaar loopt, ziet op veel plaatsen verschillende eeuwen naast elkaar. De Grote Kerk staat aan de rand van straten die al in de middeleeuwen bestonden. Achter het Waagplein liggen grachten waar vroeger handelsschepen voeren. Op het Bolwerk wandel je over de resten van de verdedigingslijn die vlak voor het beleg van 1573 werd aangelegd. Even verderop loopt het Noordhollandsch Kanaal, dat pas in de negentiende eeuw kwam.
De geschiedenis van Alkmaar is daardoor niet verstopt achter museumdeuren. Je loopt er letterlijk doorheen. Dat verhaal begint lang voordat Alkmaar in 1254 stadsrechten kreeg. In de omgeving wonen al duizenden jaren mensen. Vanaf ongeveer de tiende eeuw groeide op de hogere grond een nederzetting die zich langzaam ontwikkelde tot handelsplaats. Rond 1300 kreeg Alkmaar steeds duidelijker het karakter van een stad. Handel, ambachten, water en de ligging tussen Kennemerland en West-Friesland bepaalden daarna eeuwenlang de ontwikkeling. Erfgoed Alkmaar →
En toen kwam 1573. Het mislukte Spaanse beleg maakte Alkmaar tot de stad van de Victorie. Die gebeurtenis is nog altijd onderdeel van de identiteit van de stad. Maar de geschiedenis stopte daar natuurlijk niet. De kaasmarkt groeide, de stad breidde uit, het Noordhollandsch Kanaal kwam, de spoorlijn volgde en in de twintigste eeuw groeide Alkmaar ver buiten de oude singels.
Nog voordat er een stad was
Het landschap rond Alkmaar zag er duizenden jaren geleden totaal anders uit. De kust lag niet op dezelfde plaats als nu. Zee, zandbanken, kreken en veengebieden bepaalden het landschap. Op hoger gelegen delen konden mensen wonen en landbouw bedrijven. Archeologisch onderzoek laat zien dat in de omgeving van Alkmaar al ongeveer vierduizend jaar mensen leven. Het landschap veranderde voortdurend door de invloed van de zee, maar later ook steeds sterker door menselijk ingrijpen. Sloten werden gegraven, dijken aangelegd, water werd weggepompt en meren veranderden uiteindelijk in landbouwgrond. Erfgoed Alkmaar →
De plaats waar het oude Alkmaar ontstond, lag gunstig op de rand van hoger zand. Dat was belangrijk. In een omgeving waar water voortdurend een bedreiging vormde, bood hoger gelegen grond meer veiligheid. Vanaf ongeveer de tiende eeuw ontwikkelde zich hier een nederzetting. Archeologisch onderzoek laat zien dat Alkmaar in de elfde en twaalfde eeuw flink groeide. Erfgoed Alkmaar →
Alkmaar was al vroeg een markt
Al vóór de officiële stadsrechten had Alkmaar een functie voor de omgeving. In middeleeuwse bronnen wordt de plaats in de twaalfde eeuw omschreven als markt en als kleine hoofdplaats. Ook wordt gesproken over inwoners van Alkmaar als burgers. Rond 1100 kreeg de plaats een eigen parochie en in de twaalfde eeuw stond er al een tufstenen kerk. Erfgoed Alkmaar → Alkmaar was toen nog geen dichtbebouwde stad zoals we die later kennen. Er woonden boeren, maar er waren ook handelaren en ambachtslieden. Goederen kwamen van buiten de directe omgeving naar Alkmaar. Archeologen hebben bijvoorbeeld geïmporteerd aardewerk gevonden. Dat wijst erop dat Alkmaar al vroeg onderdeel was van een groter handelsnetwerk. Erfgoed Alkmaar →
Water speelde daarbij een grote rol.Wegen waren vaak moeilijk begaanbaar. Vervoer per schip was daarom belangrijk. Vanuit Alkmaar waren verschillende delen van Noord-Holland over water bereikbaar. Die combinatie van markt, water en ligging zou eeuwenlang bepalend blijven.
Het jaar 1254 is een van de belangrijkste jaartallen uit de geschiedenis van Alkmaar. In dat jaar kreeg Alkmaar stadsrechten. Dat betekende niet dat er plotseling van de ene op de andere dag een grote stad stond. Archeologisch onderzoek laat juist zien dat Alkmaar pas vanaf ongeveer 1300 echt een stedelijk karakter kreeg. Handel en ambachten namen toe en er verschenen steeds meer stadswoningen. Tegelijkertijd werden wallen, muren en poorten aangelegd. Erfgoed Alkmaar →
De ligging aan de grens tussen Kennemerland en West-Friesland maakte Alkmaar strategisch belangrijk. Graaf Floris V gebruikte Alkmaar in de dertiende eeuw als uitvalsbasis in zijn strijd tegen de West-Friezen. Hij liet onder andere de verbinding richting het oosten verbeteren. Na zijn overwinning in 1282 werden bij de huidige Oudorperpolder twee dwangburchten gebouwd: de Nieuwburg en de Middelburg. Erfgoed Alkmaar → Daarmee kreeg Alkmaar niet alleen economische, maar ook militaire betekenis.
Stad vol verhalen – waar zijn de stadsmuren gebleven?
Van de oudste stadsmuren zie je bovengronds vrijwel niets meer. Onder straten en pleinen liggen echter nog resten. Na de stadsrechten werd de westkant van Alkmaar voorzien van een vestgracht en wal. Schriftelijke bronnen noemen deze verdedigingswerken in 1297. Later kwamen bakstenen muren. Archeologen hebben onder andere bij het Canadaplein resten gevonden van een stadsmuur uit ongeveer 1300 tot 1350. Erfgoed Alkmaar →
Middeleeuwse steden waren kwetsbaar voor brand. Veel huizen waren van hout. Wanden bestonden soms uit vlechtwerk met leem en daken konden brandbaar materiaal bevatten. Binnen werd met open vuur gekookt en verwarmd. Op 25 mei 1328 werd Alkmaar getroffen door een grote stadsbrand.
Archeologen komen de gevolgen daarvan nog altijd tegen. Onder voormalige winkelpanden aan de Laat werden bijvoorbeeld oude vloeren, haarden en een duidelijke brandlaag uit 1328 gevonden. Ook in de Schoutenstraat zijn resten gevonden van een huis waarvan de lemen wanden door de hitte rood en hard waren gebakken. Een groot deel van de toenmalige stad brandde af. Erfgoed Alkmaar
De brand leidde niet alleen tot verlies. De stad werd daarna opnieuw opgebouwd en uitgebreid. Buiten de oude oostelijke dijk werd land aangeplempt. Zo ontstond onder meer de omgeving van de latere Voordam. Erfgoed Alkmaar Wie nu door dit deel van Alkmaar loopt, ziet dus een stadsgebied dat mede dankzij een ramp uit de veertiende eeuw zijn vorm kreeg.
In de veertiende en vijftiende eeuw werd Alkmaar steeds belangrijker voor de wijde omgeving. Boeren kwamen naar de stad om producten te verkopen. Ambachtslieden maakten goederen en handelaren brachten producten van elders naar Alkmaar. Het aantal beroepen nam toe. Er kwamen bakkers, brouwers, slagers, smeden, pottenbakkers, leerbewerkers en andere vaklieden. De stad trok daardoor mensen aan die niet langer voornamelijk van landbouw leefden. Erfgoed Alkmaar Ook markten werden belangrijker. Dat is eigenlijk nog steeds zichtbaar in de structuur van de binnenstad. Verschillende straten en pleinen hadden eigen handelsfuncties. Op de Achterdam waren bijvoorbeeld al vroeg in de zeventiende eeuw melk- en botermarkten, terwijl elders vis, graan, vee en andere producten werden verkocht. Erfgoed Alkmaar
De eerste kaasweegschaal
Eén product zou Alkmaar uiteindelijk wereldwijd bekend maken: Kaas. In 1365 beschikte Alkmaar al over weegrecht en een kaasweegschaal. Dat betekent niet dat de huidige kaasmarkt toen al precies zo bestond, maar wel dat kaas toen al belangrijk genoeg was om officieel te worden gewogen. Kaasmarkt In 1612 waren er vier kaasweegschalen. De handel werd zo groot dat het Waagplein in de eeuwen daarna meerdere keren moest worden vergroot. Huizen maakten plaats voor meer marktruimte. Kaasmarkt Het beeld dat bezoekers nu tijdens de kaasmarkt zien, heeft dus een economische geschiedenis van vele eeuwen.
→ Lees later verder: Geschiedenis van de kaasmarkt van Alkmaar
In de middeleeuwse stad speelde de kerk een grote rol. Dat zie je nog altijd aan de Grote Sint-Laurenskerk, maar Alkmaar telde ook kloosters, kapellen, gasthuizen en andere religieuze gebouwen. De huidige Waag begon bijvoorbeeld helemaal niet als handelsgebouw. Het complex was oorspronkelijk het Heilige Geestgasthuis met een kapel. Arme mensen konden er zorg krijgen en reizende pelgrims konden er overnachten. Pas later veranderde het gebouw in de Waag die we tegenwoordig kennen. Erfgoed Alkmaar Ook het huidige Hof van Sonoy heeft een kloosterverleden. Dit soort gebouwen laat zien dat religie, zorg en dagelijks leven sterk met elkaar verbonden waren. Maar in de zestiende eeuw veranderde dat snel.
Een onrustige zestiende eeuw
De zestiende eeuw bracht oorlog, religieuze spanningen en geweld. In 1517 werd Alkmaar aangevallen en geplunderd door de Arumer Zwarte Hoop, verbonden met de Friese vrijheidsstrijder Grote Pier. Delen van de stad en omgeving werden vernield of in brand gestoken. Ook de dwangburchten Nieuwburg en Middelburg bij Oudorp werden zwaar beschadigd. Erfgoed Alkmaar Daarna groeiden de godsdienstige spanningen. In de Nederlanden ontstond steeds meer kritiek op de katholieke kerk. Protestantse ideeën verspreidden zich en de Spaanse koning Filips II probeerde zijn gezag en het katholieke geloof te handhaven.
De Beeldenstorm van 1566 en de daaropvolgende vervolgingen maakten het conflict groter. Vanaf 1568 spreken we van de Nederlandse Opstand. Alkmaar zou enkele jaren later midden in die strijd terechtkomen.
Nieuwe wallen vlak voor de aanval
Dat Alkmaar het beleg van 1573 kon doorstaan, had mede te maken met nieuwe verdedigingswerken. De Alkmaarse landmeter, wiskundige, burgemeester en vestingbouwer Adriaan Anthonisz ontwierp een nieuw systeem van aarden wallen en bastions. Dat was voor die tijd modern. In plaats van alleen zware bakstenen muren werden brede aarden wallen gebruikt. Aarde kon de inslag van kanonskogels beter opvangen. De bastions staken naar buiten, zodat verdedigers langs de wallen konden schieten. Erfgoed Alkmaar De werkzaamheden waren nog niet volledig klaar toen het Spaanse leger naderde. Tweederde van de nieuwe vesting was vlak voor het beleg aangelegd. Delen van deze verdedigingslijn zijn nog altijd terug te herkennen in het Bolwerk en de singels rond de binnenstad. Erfgoed Alkmaar.
In de zomer van 1573 naderde een Spaans leger Alkmaar. De Spaanse troepen stonden onder leiding van Don Frederik, zoon van de hertog van Alva. Eerder waren andere steden hard aangepakt en ook Alkmaar leek een volgende prooi te worden. Maar de stad besloot zich te verdedigen.
Op 21 augustus 1573 begon het beleg. De zwaarste aanval volgde in september. Er werd hevig gevochten rond de stadsmuren en bolwerken. Archeologen vinden nog altijd tastbare sporen van die strijd. Op de Paardenmarkt werden bijvoorbeeld massagraven ontdekt met slachtoffers van het beleg. Een gevonden schedel vertoont een kogelgat. Erfgoed Alkmaar Ook het bekende Huis met de Kogel houdt de herinnering aan deze periode levend. Een bewaard ooggetuigenverslag vertelt over een Spaanse kanonskogel die op 14 september een huis aan Luttik Oudorp raakte. Zeven aanwezigen zouden ongedeerd zijn gebleven. Of dat exact het huidige Huis met de Kogel was, is niet helemaal zeker. Erfgoed Alkmaar
Een belegerde stad
Het leven binnen de wallen werd steeds moeilijker. Voedsel werd schaars en de verdedigers wachtten op hulp van buiten. Een bijzonder detail zijn de zogenaamde polsstokbriefjes. Kleine berichten werden uit de belegerde stad gesmokkeld, verborgen in een polsstok. In de brieven werd om hulp gevraagd en voorgesteld om dijken door te steken en het land onder water te zetten. Twee van deze briefjes zijn bewaard gebleven in het Regionaal Archief Alkmaar. Erfgoed Alkmaar Water werd uiteindelijk een wapen. Sluizen werden geopend en dijken doorgestoken. Het land rond Alkmaar werd steeds natter en voor het Spaanse leger moeilijker bruikbaar. Erfgoed Alkmaar Op 8 oktober 1573 waren de Spaanse troepen vertrokken.
De mislukte belegering kreeg later een grote symbolische betekenis. Alkmaar was de eerste stad in deze fase van de Opstand waar het Spaanse beleg mislukte. Daarna volgden andere militaire successen voor de opstandelingen. Daarom ontstond de bekende uitdrukking: Bij Alkmaar begint de Victorie. Het stadsbestuur gebruikt nog altijd de Latijnse wapenspreuk Alcmaria Victrix: Alkmaar is de overwinnaar. Die tekst zie je bijvoorbeeld terug bij het stadhuis. Gemeente Alkmaar De overwinning leeft bovendien ieder jaar voort tijdens Alkmaar Ontzet op 8 oktober. Daarmee is 1573 geen geschiedenis die alleen in boeken of musea zit. De gebeurtenis maakt nog steeds deel uit van het leven in de stad.
→ Lees later verder: Alkmaar Ontzet en 8 oktober
Opvallend genoeg volgde na alle verwoesting een periode van sterke groei. Vanaf het einde van de zestiende eeuw breidde Alkmaar uit. Tussen ongeveer 1575 en 1580 werd bijvoorbeeld nieuw land aangeplempt op de plaats van het vroegere Voormeer. Hier ontstond onder meer het stadsdeel rond de Schelphoek. Op een kaart van de Alkmaarse uitvinder en cartograaf Cornelis Drebbel uit 1597 is deze uitbreiding al zichtbaar. Erfgoed Alkmaar
Ook de bevolking nam sterk toe. Onderzoek naar het oude stadscentrum laat zien dat het aantal inwoners tussen ongeveer 1500 en 1625 verdrievoudigde tot circa 13.000. Alkmaar ontwikkelde zich in die tijd tot het marktcentrum van een groot gebied dat liep van Waterland tot West-Friesland en de Noordkop. Handel en nijverheid groeiden sterk. Erfgoed Alkmaar Dat is de periode waarin veel gebouwen en instellingen vorm kregen die we nu nog met Alkmaar verbinden.
Na 1573 veranderde het oude Heilige Geestgasthuis steeds verder in een handelsgebouw. Het complex kreeg een waagfunctie en rond 1601 was de grote toren gereed. Erfgoed Alkmaar Op het plein werden goederen verhandeld en gewogen. Kaas werd steeds belangrijker. In 1593 werd het Alkmaarse Kaasdragersgilde opgericht. In de zeventiende eeuw vond kaashandel plaats op vrijdag en zaterdag en in de achttiende eeuw zelfs op vier dagen per week. Kaasmarkt Het Waagplein moest daarom steeds groter worden.
In twee eeuwen werd het plein volgens de officiële geschiedenis van de kaasmarkt acht keer uitgebreid. Woningen verdwenen om plaats te maken voor handel. Kaasmarkt Dat verklaart waarom het Waagplein nu zo’n opvallend grote open ruimte vormt midden tussen smalle historische straten.
De zeventiende eeuw bracht welvaart, maar de geschiedenis is breder dan mooie gevels en schilderijen. Alkmaar was een centrum van regionale handel en nijverheid. Schepen brachten goederen naar de stad, markten waren druk en er ontstonden nieuwe bedrijven. Rond het Zeglis en Overdie stonden bijvoorbeeld vroege industriemolens. Recent historisch en archeologisch onderzoek wijst erop dat Alkmaar hierin zelfs een voorloper was. In deze omgeving stond een vroege houtzaagmolen; de techniek verspreidde zich later verder naar onder andere de Zaanstreek. Erfgoed Alkmaar
Ook droogmakerijen veranderden de regio. Meren rond Alkmaar werden met molens drooggelegd. Zo veranderde water langzaam in landbouwgrond. De Achtermeer bij Alkmaar geldt volgens recent onderzoek als een zeer vroege, mogelijk de eerste droogmakerij ter wereld. Erfgoed Alkmaar De grotere Schermer werd in de zeventiende eeuw drooggelegd. Daardoor veranderden waterwegen en handelsroutes rond Alkmaar ingrijpend. Erfgoed Alkmaar
Bij de geschiedenis van de zeventiende en achttiende eeuw hoort ook een minder zichtbaar verhaal. Net als andere steden in de Republiek had Alkmaar banden met koloniale handel en slavernij. Alkmaarse bestuurders waren betrokken bij de Oost- en West-Indische Compagnie. Inwoners namen deel aan activiteiten in Afrika, Amerika en Azië. In Alkmaar werden producten uit koloniale gebieden verkocht, zoals suiker, koffie en cacao. Stedelijk Museum Alkmaar In Suriname ontstond zelfs een plantage met de naam Alkmaar. De Alkmaarse landmeter Jacobus Hengevelt kocht daar in 1745 grond aan de Commewijnerivier. De latere suikerplantage groeide uit tot een grote onderneming waar tot slaaf gemaakte mensen moesten werken. Stedelijk Museum Alkmaar besteedt tegenwoordig aandacht aan deze kant van de stadsgeschiedenis. Dat is belangrijk, want geschiedenis bestaat niet alleen uit gebeurtenissen waarop een stad trots is. Stedelijk Museum Alkmaar
De groeiende stad bracht ook mensen voort die ver buiten Alkmaar bekend werden. Een van hen was Cornelis Drebbel, geboren in Alkmaar in 1572. Drebbel werd uitvinder en werkte later onder andere in Engeland. Hij hield zich bezig met instrumenten, optica en technieken die in zijn tijd zeer vernieuwend waren. Hij is vooral bekend door zijn experimenten met een onderzeeboot. In Alkmaar woonde hij onder andere in een huis aan de huidige Hofstraat. Erfgoed Alkmaar
Ook schilder Caesar van Everdingen is nauw met Alkmaar verbonden. Zijn werk vind je nog terug in de stad, onder andere in de Grote Kerk en de collectie van Stedelijk Museum Alkmaar. Juist daarom verdienen beroemde Alkmaarders later een afzonderlijk artikel. Hun verhalen maken de geschiedenis persoonlijker.
→ Lees later verder: Beroemde Alkmaarders
In de achttiende eeuw bleef Alkmaar belangrijk als regionaal centrum. De kaashandel bereikte een grote omvang. Er waren periodes waarin vier dagen per week kaasmarkt werd gehouden. Kaasmarkt Ook andere markten bleven belangrijk. Boeren uit de wijde omgeving brachten hun producten naar de stad. Schepen voeren af en aan en Alkmaar bleef het commerciële centrum voor een groot deel van Noord-Holland. Toch veranderde de economie. Andere steden en handelsgebieden werden belangrijker en de grote internationale economische groei speelde zich vooral elders af. Alkmaar bleef vooral functioneren als centrum voor zijn eigen regio.
Aan het einde van de achttiende eeuw veranderde Nederland sterk. In 1795 maakten Franse troepen en Nederlandse patriotten een einde aan de oude Republiek. Ook in Alkmaar werd de nieuwe tijd zichtbaar. In de stad werd een vrijheidsboom geplaatst. Zulke bomen stonden symbool voor de nieuwe ideeën over vrijheid, gelijkheid en burgerschap. Voor inwoners veranderden bestuur en samenleving langzaam mee. Toch bleef het uiterlijk van de stad nog lange tijd herkenbaar. De werkelijk grote ruimtelijke veranderingen kwamen in de negentiende eeuw. Gemeente Alkmaar
Een van de belangrijkste projecten was de aanleg van het Groot Noord-Hollandsch Kanaal, tegenwoordig het Noordhollandsch Kanaal. Het kanaal werd in 1824 in gebruik genomen. Het stadsbestuur had hard gewerkt om het tracé langs Alkmaar te krijgen. Men verwachtte veel voordeel van de internationale scheepvaart tussen Amsterdam en de Noordzee. Die economische verwachtingen kwamen maar gedeeltelijk uit. Erfgoed Alkmaar
Toch veranderde het kanaal de stad blijvend. Oude waterlopen zoals het Zeglis werden onderdeel van een veel grotere vaarroute. Langs de oevers ontstonden later bedrijven en industriële activiteiten. Het kanaal vormt vandaag opnieuw een belangrijke lijn door Alkmaar. Aan de ene kant ligt de historische binnenstad. Aan de andere kant liggen gebieden als Overstad en Ringers, waar oude industrie plaatsmaakt voor wonen, cultuur en horeca. Als je langs het kanaal wandelt, kijk je nu naar bijna tweehonderd jaar stadsontwikkeling.
Nog geen halve eeuw na het kanaal kwam een nieuwe vervoersrevolutie. In 1865 werd Alkmaar aangesloten op het spoorwegnet. Het station kwam buiten de toenmalige bebouwde kom te liggen. Daar was genoeg ruimte voor sporen, goederenvervoer, laad- en losplaatsen en stationsgebouwen. De komst van de trein veranderde de bereikbaarheid sterk. Mensen en goederen konden veel sneller reizen. Rond het station ontstond nieuwe bebouwing. De Stationsweg werd een verbinding tussen station en oude stad. Wat nu voor bezoekers een wandeling van enkele minuten is, was destijds dus een nieuwe stadsuitbreiding. De spoorlijn hielp Alkmaar bovendien in zijn ontwikkeling als regionaal centrum. Erfgoed Alkmaar
In de negentiende eeuw verloren stadsmuren en poorten hun militaire functie. Delen werden afgebroken en voormalige verdedigingswerken kregen andere functies. De oude wallen veranderden deels in groene wandelgebieden. Het huidige Bolwerk laat dat nog goed zien. De stad kon daarna steeds verder buiten de oude grenzen groeien. Woningen verschenen langs wegen richting Bergen, Heiloo, Oudorp en Koedijk. Nieuwe buurten sloten langzaam aan op het historische centrum. Toch bleef de oude binnenstad opvallend goed herkenbaar. Dat is een belangrijke reden waarom een wandeling door Alkmaar nu nog gemakkelijk de structuur van vroegere eeuwen volgt.
Aan het begin van de twintigste eeuw veranderde het dagelijks leven snel. Elektriciteit, auto’s, telefoon en modern openbaar vervoer deden hun intrede. Winkelstraten kregen grotere zaken. Oude gebouwen werden aangepast en soms verdwenen historische panden voor nieuwe ontwikkelingen. Ook toerisme begon belangrijker te worden. Een aardig voorbeeld is de bloemenklok. Deze werd in 1931 bij de Stationsweg geplaatst met als doel bezoekers aan te trekken. Later verhuisde de klok naar De Hout. Erfgoed Alkmaar
De kaasmarkt veranderde eveneens. Waar de markt eeuwenlang echte handel was geweest, kreeg zij in de twintigste eeuw steeds sterker een toeristische functie. Sinds 1939 bleef Alkmaar als enige Nederlandse stad de traditionele vorm van kaashandel presenteren. Kaasmarkt Een economisch gebruik veranderde zo langzaam in cultureel erfgoed.
Ook de Tweede Wereldoorlog liet diepe sporen achter. Nederland werd in mei 1940 bezet door Duitsland. Alkmaar was voor de Duitse bezetter belangrijk door zijn ligging en verbindingen. De stad vormde onder meer een knooppunt van telefoonlijnen. In 1943 werden twee zware communicatiebunkers gebouwd. Eén daarvan staat nog in De Hout. De betonnen muren en het dak zijn meters dik en het gebouw werd zo gecamoufleerd dat het op een gewone woning moest lijken. Tegenwoordig is er Museum Alkmaar ’40-’45 gevestigd. Erfgoed Alkmaar
De oorlog trof ook de Joodse bevolking van Alkmaar hard. De Alkmaarse Joodse gemeenschap gebruikte sinds het begin van de negentiende eeuw de synagoge aan de Hofstraat. In maart 1942 werden 213 Joodse inwoners naar Amsterdam gedwongen te vertrekken. Slechts enkelen keerden na de oorlog terug. Erfgoed Alkmaar Aan de synagoge en op andere plaatsen in de stad wordt hun geschiedenis herdacht. Ook verschillende verzetsmensen uit Alkmaar en omgeving betaalden voor hun verzet met hun leven. Tegenwoordig bestaat er een verzetsheldenroute langs plaatsen die aan deze periode herinneren. Gemeente Alkmaar
In mei 1945 kwam een einde aan de Duitse bezetting. Canadese militairen trokken Alkmaar binnen en het burgerlijk bestuur werd weer hersteld. Op 8 mei werd in het stadhuis aan de Langestraat het burgerlijk gezag officieel overgedragen. Erfgoed Alkmaar
Foto’s uit die dagen tonen inwoners langs de straten en militairen die door de stad rijden. Ook dit is een interessante laag in de geschiedenis van Alkmaar. Lopend door De Hout, langs het stadhuis of door oude woonbuurten, kom je plekken tegen die tijdens de oorlog een heel andere functie hadden.
Na 1945 kreeg Nederland te maken met een groot woningtekort. Alkmaar breidde daarom sterk uit. Nieuwe woonwijken kwamen steeds verder buiten de oude binnenstad te liggen. Vanaf de jaren zestig ging de groei sneller. In 1962 werd Alkmaar aangewezen als overloopgebied van de Randstad. Er kwamen plannen voor grote nieuwe woongebieden in de polders ten noorden en oosten van de bestaande stad. Ook langs het Noordhollandsch Kanaal werd ruimte gezocht voor industrie. Gemeente Alkmaar In 1972 fuseerde de gemeente Oudorp met Alkmaar. Daardoor kreeg de stad meer ruimte voor uitbreiding. Gemeente Alkmaar Wijken als Huiswaard, De Mare en later Daalmeer en Vroonermeer veranderden de schaal van Alkmaar. De oude binnenstad was niet langer bijna de hele stad, maar werd het historische centrum van een veel groter stedelijk gebied.
In de tweede helft van de twintigste eeuw groeide Alkmaar verder uit tot centrum voor Noord-Holland Noord. Mensen uit de wijde omgeving kwamen naar Alkmaar voor winkels, onderwijs, ziekenhuis, cultuur, sport en werk. De historische binnenstad bleef daarbij een belangrijke functie houden.
En dat is bijzonder. Veel oude stadscentra verloren na de oorlog inwoners en voorzieningen. In Alkmaar bleef het centrum naast monumentengebied ook een winkel-, horeca- en cultuurgebied. Daardoor is het centrum geen afgesloten historisch decor geworden. Er wordt nog steeds gewoond, gewerkt, gewinkeld en uitgegaan.
Op 1 januari 2015 ontstond de huidige grotere gemeente Alkmaar door de samenvoeging van Alkmaar, Schermer en Graft-De Rijp. Dat veranderde ook het toeristische verhaal. Alkmaar bestaat sindsdien bestuurlijk uit een historische stad én een groot landelijk gebied met onder meer: De Rijp, Graft, Grootschermer, Schermerhorn, Stompetoren en delen van het polderland. Daardoor horen onderwerpen als molens, droogmakerijen, Eilandspolder en Land van Leeghwater tegenwoordig ook bij het verhaal van Alkmaar. Voor bezoekers levert dat een bijzondere combinatie op. Je kan ’s morgens tussen middeleeuwse gevels lopen en een uur later midden tussen molens en weilanden fietsen. Open PDC Alkmaar
De geschiedenis van Alkmaar is niet afgelopen. Rond het Noordhollandsch Kanaal is opnieuw een grote verandering zichtbaar. Gebieden die vroeger vooral voor industrie, opslag en bedrijven werden gebruikt, veranderen in woon- en werkgebieden. Vooral Overstad en het Ringersgebied spelen daarin een belangrijke rol. Dat is eigenlijk een nieuwe fase in een eeuwenoud patroon. Alkmaar verandert steeds wanneer vervoersroutes, handel of economie veranderen. Eerst waren er de middeleeuwse waterwegen. Daarna kwamen de grote markten. In 1824 kwam het kanaal. In 1865 de spoorlijn. Na de oorlog kwamen nieuwe wegen en woonwijken. Nu krijgen oude industriegebieden langs het water opnieuw een andere functie.
→ Lees later verder: Modern Alkmaar
Een groot deel van wat we over het oudste Alkmaar weten, komt niet uit geschreven bronnen maar uit de bodem. Archeologen vinden onder winkels, woningen, straten en pleinen resten van vroegere bewoners. Dat kan een complete muur zijn, maar ook een afvalput, een oude haard, een potscherf of een stuk hout. Juist doordat Alkmaar al zo lang op vrijwel dezelfde plaats ligt, zijn op sommige plekken tientallen lagen bewoning boven elkaar terechtgekomen. Bij werkzaamheden in het voormalige V&D-pand aan de Laat werden bijvoorbeeld resten uit de veertiende eeuw ontdekt. Onder moderne winkelvloeren lagen oude haarden en sporen van de stadsbrand van 1328. Dat maakt de geschiedenis van Alkmaar voortdurend veranderend. Nieuwe opgravingen kunnen details toevoegen of oude ideeën aanpassen. Erfgoed Alkmaar
Het mooie aan Alkmaar is dat je voor het historische verhaal geen lange route met de auto nodig hebt. Veel perioden liggen binnen één wandeling. Begin bijvoorbeeld bij de Grote Kerk. Daar zie je de rol van geloof, bestuur en kunst. Loop naar het stadhuis en je staat midden in de bestuurlijke geschiedenis. Ga daarna naar Hof van Sonoy voor het verhaal van kloosters en de Opstand. Op het Waagplein komt de handelsgeschiedenis in beeld. Bij het Huis met de Kogel kom je bij 1573. Langs Luttik Oudorp en Verdronkenoord zie je hoe water en handel met elkaar verbonden waren. Bij de Accijnstoren gaat het over belasting en goederen. In het Victoriepark staat de herinnering aan het Ontzet centraal. En wanneer je via het Bolwerk terugloopt, wandel je over de lijn van de oude stadsverdediging. Ga daarna nog naar het Noordhollandsch Kanaal en je bent ineens in de negentiende eeuw beland. Zo ligt bijna duizend jaar stadsontwikkeling op enkele kilometers bij elkaar.
Voor wie het verhaal kort wil samenvatten, zijn dit belangrijke momenten:
10e–12e eeuw – Alkmaar groeit uit tot een nederzetting met marktfunctie. Erfgoed Alkmaar
1254 – Alkmaar krijgt stadsrechten. Erfgoed Alkmaar
1328 – Een grote stadsbrand verwoest een belangrijk deel van de stad. Erfgoed Alkmaar
1365 – Alkmaar beschikt over weegrecht en een kaasweegschaal. Kaasmarkt
1517 – Alkmaar en omgeving worden getroffen door de Arumer Zwarte Hoop. Erfgoed Alkmaar
1573 – Het Spaanse beleg mislukt. ‘Bij Alkmaar begint de Victorie.’ Erfgoed Alkmaar
1593 – Oprichting van het Kaasdragersgilde. Kaasmarkt
1824 – Het Noordhollandsch Kanaal wordt in gebruik genomen. Erfgoed Alkmaar
1865 – Alkmaar wordt aangesloten op het spoorwegnet. Erfgoed Alkmaar
2015 – Alkmaar, Schermer en Graft-De Rijp vormen samen de huidige gemeente Alkmaar. Open PDC Alkmaar
Veel steden hebben een oud centrum. In Alkmaar is vooral interessant dat verschillende historische functies nog zo duidelijk naast elkaar liggen.
• De grachten herinneren aan vervoer over water.
• Het Waagplein vertelt over handel.
• De Grote Kerk over geloof en kunst.
• Het Bolwerk over oorlog.
• De hofjes over zorg voor ouderen en armen.
• De Accijnstoren over belasting.
• Het kanaal over de negentiende-eeuwse drang naar betere verbindingen.
•Het station vertelt vervolgens het verhaal van de spoorwegen.
En aan de andere kant van het kanaal zie je alweer de volgende fase van de stad. Daarom zou ik de geschiedenis van Alkmaar niet alleen als achtergrondinformatie lezen. Wie weet waarom een gebouw, straat of gracht er ligt, kijkt anders naar de stad.
© Copyright 2010 - 2026 by Rondreizen.nl - All Rights Reserved
