Alle landen
Kies uw land, regio, stad
Alle landen
In 2026 krijgt een bezoek aan Leipzig een extra historische en culturele laag. De stad speelt een belangrijke rol binnen “TACHELES. Jaar van de Joodse Cultuur in Saksen”. Met concerten, tentoonstellingen, stadswandelingen, lezingen en ontmoetingen brengt Leipzig een geschiedenis in beeld die eeuwen teruggaat, maar ook nadrukkelijk over het heden gaat.
Wie door de binnenstad loopt, komt op veel plaatsen sporen van Joods leven tegen. Soms zijn die direct zichtbaar, zoals bij een monument, een begraafplaats of het Mendelssohn-Haus. Op andere plekken moet je beter kijken. Achter een moderne gevel kan een verhaal over een vroegere synagoge schuilgaan. Een plein kan herinneren aan bewoners die werden verdreven. In een concertzaal klinkt muziek van componisten die lange tijd uit de Duitse muziekgeschiedenis werden weggedrukt.
Het themajaar maakt deze verhalen beter zichtbaar. Meer dan tachtig evenementen van ruim twintig culturele instellingen laten zien hoe sterk Joodse inwoners hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van Leipzig als handelsstad, muziekstad en centrum van de boekdrukkunst. Tegelijk gaat het programma over de vervolging vanaf 1933, de vernietiging van een groot deel van de gemeenschap en de nieuwe opbouw na 1945.
Het woord Tacheles komt uit het Jiddisch. In het Duits wordt de uitdrukking Tacheles reden gebruikt voor duidelijk en direct spreken, zonder om moeilijke onderwerpen heen te draaien. Dat past bij de inhoud van het themajaar.
Onder het motto “Jüdisch. Sächsisch. Menschlich.” – Joods, Saksisch en menselijk – wil Saksen laten zien dat Joodse geschiedenis niet losstaat van de algemene geschiedenis van de deelstaat. Joodse cultuur hoort bij Saksen en dus ook bij Leipzig.
De aanleiding is het honderdjarig bestaan van de eerste overkoepelende vereniging van Joodse gemeenten in Saksen. Deze organisatie werd in 1926 opgericht. Een eeuw later wordt dit moment aangegrepen om terug te kijken, maar vooral ook om het huidige Joodse leven een duidelijk podium te geven.
In heel Saksen vinden tot en met 12 december 2026 meer dan 365 activiteiten plaats. Leipzig behoort met zijn uitgebreide programma tot de belangrijkste steden binnen het themajaar.
Monument van Mendelssohn Bartholdy in Leipzig © Leipzig Travel
Leipzig presenteert zich graag als muziekstad. Johann Sebastian Bach werkte hier, Richard Wagner werd er geboren en Robert en Clara Schumann woonden er. Het Joodse aandeel in die muziekgeschiedenis kreeg lange tijd minder aandacht. Tacheles brengt daar verandering in.
Felix Mendelssohn Bartholdy speelde een grote rol in het muziekleven van Leipzig. Hij was dirigent van het Gewandhausorchester, richtte het conservatorium op en zorgde ervoor dat het werk van Bach opnieuw breed werd uitgevoerd. Zijn laatste woonhuis aan de Goldschmidtstraße is nu het Mendelssohn-Haus.
Het museum geeft een beeld van zijn leven, familie en werk. In de voormalige muzieksalon worden regelmatig concerten gehouden. Mendelssohn woonde hier van 1845 tot zijn dood in 1847. In het huis werkte hij onder meer aan zijn oratorium Elias.
Ook buiten het museum blijft zijn aanwezigheid zichtbaar. Voor de Thomaskirche staat een reconstructie van het Mendelssohn-monument. Het oorspronkelijke monument werd in 1936 op bevel van de nationaalsocialisten verwijderd. De huidige versie herinnert daardoor niet alleen aan een componist, maar ook aan uitsluiting, verlies en later herstel.
Van 12 tot en met 20 september 2026 staat het kamermuziekfestival Con Spirito in het teken van Tacheles. Het thema luidt “Joodse melodieën van de Leipziger romantiek”.
Het festival kijkt naar de persoonlijke en artistieke banden tussen de families Mendelssohn en Schumann en musici en schrijvers als Joseph Joachim, Giacomo Meyerbeer en Heinrich Heine. Daarmee gaat het niet alleen over afzonderlijke composities. Ook vriendschappen, samenwerking en culturele netwerken komen aan bod.
De opening vindt op 12 september plaats in de Mendelssohnzaal van het Gewandhaus. Daarna verplaatst het festival zich naar historische componistenhuizen en andere plaatsen die belangrijk zijn voor het muziekleven van Leipzig. Concerten in het Mendelssohn-Haus of het Schumann-Haus verbinden de muziek met de kamers en straten waar componisten woonden en werkten.
Het symbool van de muzikale rondleiding door Leipzig © Philip Kirchner
Ook later in het jaar blijft muziek een belangrijke rol spelen. Van 14 tot en met 21 november 2026 vindt het Festival Europäische Notenspuren plaats.
Het festival richt zich op componisten en musici die in Leipzig woonden, studeerden of werkten. Voor de editie van 2026 staat de Joodse muziekgeschiedenis langs de oude handelsroute Via Regia centraal. Deze route verbond steden en regio’s in Oost- en West-Europa en zorgde eeuwenlang voor handel, reizen en culturele uitwisseling.
Tijdens het festival klinkt muziek die door deze contacten is ontstaan of verspreid. Daarmee kijkt het programma verder dan Leipzig alleen. De stad wordt geplaatst binnen een Europees netwerk van musici, handelaren, studenten en reizigers.
De editie van 2026 vormt bovendien het begin van een meerjarig programma rond het Joodse muzikale erfgoed van Leipzig.
Een bijzonder concert vindt plaats op 27 september 2026 in de oostelijke hal van Leipzig Hauptbahnhof. Daar klinkt de première van Avodat Shabbat van Herman Berlinski, uitgevoerd door het Leipziger Synagogekoor en het Academisch Orkest.
Berlinski werd in 1910 in Leipzig geboren. Hij verliet Duitsland na de machtsovername van de nationaalsocialisten en woonde later in Frankrijk en de Verenigde Staten. Zijn muziek is sterk verbonden met de Joodse liturgie.
De uitvoering in het centraal station brengt zijn werk terug naar zijn geboortestad. De gekozen locatie geeft het concert extra betekenis. Stations zijn plaatsen van aankomst en vertrek, maar in de Duitse geschiedenis ook plaatsen van afscheid, vlucht en deportatie.
Ook het Gewandhausorchester sluit aan bij Tacheles. Binnen de serie Großes Concert worden onder meer werken van Paul Ben-Haim en Mendelssohn uitgevoerd. Lezingen en toelichtingen geven achtergrond bij de componisten en de tijd waarin zij leefden.
Niet alleen in de concertzalen krijgt het themajaar vorm. Ook musea en archieven bekijken hun collecties opnieuw en zoeken naar verhalen die lange tijd weinig aandacht kregen.
Van 19 mei tot 1 oktober 2026 is in het Stadsarchief de tentoonstelling “Neubeginn und Tradition – 30 Jahre gegenwärtiges jüdisches Leben in Sachsen” te zien. Foto’s van Silvia Hauptmann tonen hoe Joodse gemeenschappen zich sinds de jaren negentig opnieuw hebben ontwikkeld.
De beelden gaan niet alleen over gebouwen en officiële momenten. Ze laten vooral mensen zien: tijdens religieuze bijeenkomsten, culturele activiteiten en het dagelijkse gemeenschapsleven. Zo brengt de tentoonstelling de recente geschiedenis dichtbij.
De gemeentelijke musea tonen van 1 april tot en met 31 juli 2026 de tentoonstelling “Fred Stein. Menschen im Fokus”. Deze presentatie is verdeeld over het Capa-Haus en de Deutsche Nationalbibliothek in Leipzig.
Fred Stein werd bekend door zijn portretten en straatfotografie. Zijn werk richt zich sterk op mensen en hun omgeving. De tentoonstelling past daardoor goed bij een themajaar waarin persoonlijke levensverhalen een belangrijke plaats innemen.
Ook delen uit het fotoarchief van Mittelmann worden gepresenteerd. Tegelijk onderzoeken de musea hun vaste collecties opnieuw op Joodse personen, kunstenaars, verzamelaars en gebeurtenissen.
Een van de grote tentoonstellingen van het najaar opent op 1 oktober 2026 in het Museum der bildenden Künste Leipzig. Onder de titel “Kunst im Haus: Jüdische Familien und ihre Sammlungen in Leipzig” staat het kunstbezit van elf Joodse families centraal.
In de late negentiende en vroege twintigste eeuw speelden deze families een belangrijke rol in het culturele leven van de stad. Zij kochten kunst, steunden kunstenaars en droegen bij aan de groei van museale collecties.
De tentoonstelling brengt schilderijen, beelden en werken op papier uit particuliere verzamelingen samen. Daarbij gaat het onder meer om Frans en Duits impressionisme en klassiek modernisme.
De kunstwerken vertellen echter maar een deel van het verhaal. Minstens zo belangrijk zijn de mensen die de collecties opbouwden. De tentoonstelling volgt hun families, bedrijven, maatschappelijke contacten en culturele betrokkenheid.
Na 1933 werden veel Joodse verzamelaars vervolgd en onteigend. Kunstwerken werden onder dwang verkocht, afgenomen of raakten verspreid. Daardoor gaat de tentoonstelling ook over roofkunst, verlies en de vraag hoe musea vandaag met deze geschiedenis omgaan.
De expositie loopt tot 31 januari 2027 en vormt daarmee een verlengstuk van het themajaar.
Het Synagogenmonument in Leipzig © Andreas Schmidt
Tacheles is ook buiten de musea te ervaren. Tijdens een wandeling door het centrum kom je langs verschillende plekken die verbonden zijn met de Joodse geschiedenis van Leipzig.
Aan de hoek van de Gottschedstraße en Zentralstraße ligt het monument voor de vroegere Grote Gemeenschapssynagoge. Op deze plaats staan 140 bronzen stoelen. Ze vormen samen een open ruimte die doet denken aan het interieur van een synagoge.
De synagoge werd tijdens de novemberpogrom van 1938 in brand gestoken en verwoest. Het monument werd in 2001 geplaatst en herinnert aan de verdreven en vermoorde Joodse inwoners van de stad.
De lege stoelen maken de afwezigheid zichtbaar. Tegelijk ligt het monument midden in een levendige wijk met restaurants, cafés en theaters. Juist dat contrast maakt de plek zo indringend.
In het Kolonnadenviertel, bij Apels Garten 4, stond vroeger de Ez-Chaim-synagoge. Op de huidige parkeerplaats is sinds september 2024 een geluidsinstallatie te horen. Historische opnamen van voorzangers, waaronder hoofdcantor Wilkomirsky, worden gecombineerd met nieuwe cellomuziek en audioprojecten van studenten.
Er is geen gebouw meer dat je kan binnengaan. Door de stemmen en muziek krijgt de verdwenen ruimte toch opnieuw een aanwezigheid in de stad.
Het Ariowitsch-Haus. Leipzigs cultureel en ontmoetingscentrum © Julia Franke
Wie niet alleen naar het verleden wil kijken, kan terecht bij het Ariowitsch-Haus. Dit gebouw is een belangrijk cultureel centrum en ontmoetingspunt voor de Joodse gemeenschap van Leipzig.
Er vinden tentoonstellingen, lezingen, gesprekken en culturele activiteiten plaats. Daarmee laat het huis zien dat Joods Leipzig niet alleen uit monumenten en historische verhalen bestaat. Het gaat ook over mensen die vandaag in de stad wonen, werken, studeren en deelnemen aan het culturele leven.
Het gebouw draagt de naam van de Joodse pelskoopman en filantroop Ephraim Carlebach Ariowitsch. Leipzig was lange tijd een belangrijk centrum voor de internationale pelshandel. Veel Joodse ondernemers waren in deze sector actief.
Het Ariowitsch-Haus vormt daardoor een verbinding tussen de economische geschiedenis van Leipzig en de huidige gemeenschap.
Ook de Joodse begraafplaatsen vertellen over de lange aanwezigheid van Joodse inwoners in Leipzig.
De Oude Joodse Begraafplaats aan de Berliner Straße werd gebruikt tussen 1864 en 1928. Tussen bomen en groen staan oude grafstenen dicht bij elkaar. Sommige staan recht, andere zijn in de loop van de tijd iets scheefgezakt. Namen, Hebreeuwse teksten en symbolen vertellen over families die deel uitmaakten van de stad.
De Nieuwe Joodse Begraafplaats aan de Delitzscher Straße is nog steeds in gebruik. Daarmee is deze plaats niet alleen historisch erfgoed, maar ook onderdeel van het huidige religieuze en gemeenschappelijke leven.
Een bezoek vraagt om respect. Op Joodse begraafplaatsen worden graven niet geruimd en blijven grafstenen in principe permanent staan. Bezoekers leggen soms een klein steentje op een graf als teken dat iemand er is geweest en de overledene niet wordt vergeten.
Aan het begin van de twintigste eeuw had Leipzig een van de grootste en belangrijkste Joodse gemeenschappen van Duitsland. Rond het midden van de jaren twintig woonden er ongeveer 12.500 Joodse inwoners. Daarmee had Leipzig destijds de zesde Joodse gemeenschap van het land.
Joodse ondernemers, uitgevers, bankiers, wetenschappers en handelaren droegen bij aan de groei van de stad. Hun werk was vooral zichtbaar in de internationale handel, de uitgeverijwereld en de pelshandel.
Leipzig was een beursstad waar mensen uit verschillende landen elkaar ontmoetten. Ook de universiteit, de muziekwereld en de boekdrukkunst trokken veel internationale bezoekers aan. Binnen dit klimaat ontstonden bedrijven, culturele netwerken en maatschappelijke organisaties waarin Joodse inwoners een belangrijke rol speelden.
Na de machtsovername door de nationaalsocialisten in 1933 veranderde het leven snel. Joodse inwoners werden stap voor stap uitgesloten van beroepen, onderwijs, verenigingen en het openbare leven.
Bedrijven werden onder druk verkocht of onteigend. Kunstcollecties en woningen gingen verloren. Kinderen mochten niet langer naar gewone scholen en steeds meer families probeerden Duitsland te verlaten.
Tijdens de novemberpogrom van 1938 werden synagogen vernield en in brand gestoken. Winkels en woningen werden aangevallen en veel Joodse mannen werden gearresteerd.
Daarna volgden deportaties en moord. De Joodse gemeenschap van Leipzig werd bijna volledig vernietigd. Monumenten en Stolpersteine in de stad herinneren vandaag aan afzonderlijke personen en families achter deze geschiedenis.
Na 1945 werd de Joodse gemeente opnieuw opgericht, al bleef zij tijdens de DDR-periode klein. In de jaren negentig groeide de gemeenschap sterk door de komst van Joodse immigranten uit de voormalige Sovjet-Unie.
Tegenwoordig telt de Joodse gemeente van Leipzig ongeveer 1.300 leden. Zij is actief binnen het religieuze, maatschappelijke en culturele leven van de stad.
Tacheles laat deze ontwikkeling goed zien. Het themajaar kijkt niet alleen naar wat verloren ging. Het toont ook hoe een gemeenschap opnieuw is gegroeid en hoe nieuwe generaties hun plaats in Leipzig vinden.
De stad zet in 2026 ook het bezoekersprogramma voor voormalige Joodse Leipzigers en hun nakomelingen voort. Tijdens dit programma worden mensen uitgenodigd van wie de familie vroeger in Leipzig woonde.
Zij bezoeken adressen, scholen, begraafplaatsen en andere plaatsen die met hun familiegeschiedenis verbonden zijn. Vaak zorgen archiefstukken en persoonlijke ontmoetingen voor nieuwe informatie.
Voor de deelnemers is dit een persoonlijke terugkeer. Voor Leipzig zelf is het een manier om contacten te herstellen die door vervolging, vlucht en moord werden verbroken.
Het programma van Tacheles maakt het mogelijk om bekende bezienswaardigheden van Leipzig vanuit een andere hoek te bekijken.
Een bezoek aan het Gewandhaus krijgt meer inhoud wanneer je weet welke rol Mendelssohn speelde in het orkest. Een wandeling langs de Thomaskirche leidt niet alleen naar Bach, maar ook naar het gereconstrueerde monument voor Mendelssohn. In het Museum der bildenden Künste gaat het niet alleen om de kunst, maar ook om de verzamelaars die het museum hielpen opbouwen.
De verschillende locaties liggen verspreid over de stad, maar veel plaatsen zijn te voet of met de tram goed te bereiken. Een thematische stadswandeling kan een eerste kennismaking zijn. Daarna kan je zelf verder naar het Mendelssohn-Haus, het synagogemonument, het Ariowitsch-Haus of een tijdelijke tentoonstelling.
Wie Leipzig in juni bezoekt, kan de reis afstemmen op de Joodse Week. In september ligt de nadruk sterk op muziek, met Con Spirito en de uitvoering van Berlinski. In het najaar staan de grote kunsttentoonstelling en het Festival Europäische Notenspuren centraal.
Zo is Tacheles geen los evenement, maar een programma dat het hele jaar door de stad beweegt. Het verbindt monumenten met muziek, archieven met persoonlijke verhalen en het verleden met het huidige Joodse leven in Leipzig.
xxx
Anderen lazen ook
• Leipzig. Een stedentrip vol afwisseling →
• Het Joodse leven in Saksen →
• Vakantie in Saksen. Tips & Hotspots →
© Copyright 2010 - 2026 by Rondreizen.nl - All Rights Reserved
